Ali Kuşçu Biyografisi (1474-1525)

Türk gökbilimci, matematikçi ve dilbilimci

ALİ KUŞCU (D:1474-Ö:1525)

Ali Kuşçu olarak bilinen bilim adamının aıl adı Ali Bin Muhammed‘dir (d. 1403, Semerkant – ö. 16 Aralık 1474, İstanbul),gökbilimci, matematikçi ve dilbilimci.

Türk-İslam Dünyası astronomi ve matematik bilim adamları arasında,  ortaya koyduğu eserleriyle haklı bir üne sahip Ali Kuşçu, Osmanlı devletinde, astronomi biliminin önde gelen bilginlerinden birisi kabul edilir. “Batı ve Doğu Bilim dünyası onu 15. yüzyılda yetişen özel bir bilim adamı olarak tanır.” Öyle ki; müsteşrik W .Barlhold, Ali Kuşcu‘yu “On Beşinci Yüzyıl Batlamyos’u” olarak adlandırmıştır. Babası, Uluğ Bey’in kuşcu başısı (doğancıbaşı) idi. Kuşçu soyadı babasından gelmektedir. Asıl adı Ali Bin Muhammet‘tir. Doğum yeri Maveraünnehir bölgesi olduğu ileri sürülmüşse de, adı geçen bölgenin hangi şehrinde ve hangi yılda doğduğu kesinlikle bilinmektedir. Ancak doğum şehri Semerkant, doğum yılının ise 15. yüzyılın ilk dörtte biri içerisinde olduğu kabul edilmektedir. 16 Aralık 1474 (h. 7 Şaban 879) tarihinde İstanbul’da ölmüş olup, mezarı Eyüp Sultan Türbesi hareminde bulunmaktadır. Ölüm tarihi; torunu meşhur astronom Mirim Çelebi’nin (ölümü, Edirne 1525) Fransça yazdığı bir eserin incelenmesi sonucu anlaşılmıştır. Mezar yerinin 1819 yılına kadar belirli olduğu ve hüsnü muhafazasının yapıldığı; ancak 1819 yılından sonra, Ali Kuşcu‘ya ait mezarın yerine, zamanının önemli bir devlet adamının mezar taşının konmuş olduğu anlaşılmaktadır. Uluğ Bey’in Horasan ve Maveraünnehir hükümdarlığı sırasında, Semerkant’ta ilk ve dini öğrenimini tamamlamıştır. Küçük yaşta iken astronomi ve matematiğe geniş ilgi duymuştur.
Devrinin en büyük bilginlerinden; Uluğ Bey , Bursalı Kadızade Rumi, Gıyaseddün Cemşid ve Mu’in al-Din el-Kaşi’den astronomi ve matematik dersi almıştır. Önce,Uluğ Bey, tarafından 1421 yılında kurulan Semerkant Rasathanesi ilk müdürü, Gıyaseddün Cemşid’in, kısa süre sonra da Rasathanenin ikinci müdürü Kadızade Rumi’nin ölümü üzerine, Uluğ Bey Rasathane-ye müdür olarak Ali Kuşcu‘yu görevlendirmiştir. Uluğ Bey Ziyc’inin tamamlanmasında büyük emeği geçmiştir. Nasirüddün Tusi’nin Tecrid-ül Kelam adlı eserine yazdığı şerh, bu konuda da gayret ve başarısının en güzel delilini teşkil etmektedir. Ebu Said Han’a ithaf edilen bu şerh, Ali Kuşcu‘nun ilk şöhretinin duyulmasına neden olmuştur. Kaynakların değerlendirilmesi sonucu anlaşılmaktadır ki; Ali Kuşcu yalnız telih eseriyle değil, talim ve irşadıyle devrini aşan bir bilgin olarak tanınmaktadır. Öyle ki; telif eserlerinin dışında, torunu Mirim Çelebi, Hoca Sinan Paşa ve Molla Lütfi (Sarı Lütfi) gibi astronomların da yetişmesine sebep olmuştur. Bu bilginlerle beraber, Ali Kuşcu‘yu eski astronominin en büyük bilginlerinden birisi olarak belirtebiliriz.

Ali Kuşçu‘nun bir süre yönetici olarak da görev yaptığı Semerkand – Uluğ Bey Rasathanesi‘nden bir ayrıntı

Ali Kuşçu‘nun çalışmalarından 542 nüsha

Ali Kuşçu‘nun çalışmalarından 542 nüsha

Matematik

• Risâle fî enne külle mâ Yust‘melu bi’l-Şekleyn el-Mugnî ve el-Zıllî Yumkinu an Yusta‘melu bi’l-Mıstara ve el-Fercâr min Gayrı Hisâb (Arapça); Sinüs ve tanjant teoremlerinde bilinmeyen değerlerin cetvel ve pergel yardımıyla bulunması konusundadır.
• Risâle Der ‘İlm-i Hisâb (Farsça); Bir giriş ile üç makaleden oluşur ve Risâle el-Muhammediyye’nin temelini oluşturur.
• Risâle fî İstihrâc Makâdîr el-Zevâyâ min Makâdîr el-Adlâ‘ (Arapça); Küresel üçgenlerde kenarların büyüklüklerinden açılarının büyüklüklerinin çıkarılmasına ilişkin bir risâledir.
• Risâle fî el-Kavâ’id el-Hisâbiyye ve el-Dalâ’i el-Hendesiyye (Arapça)
• Risâle el-Muhammediyye fî el-Hisâb (Arapça)

Kimya ve Fizik

• Unkud-üz-Zevahir fi Man-ül-Cevahir (Mücevherlerin Dizilmesinde Görülen Salkım)

Mekanik

• Tezkire fî Âlâti’r-Ruhâniyye

Dil ve Belagat

• Şerhu’r-Risâleti’l-Vadiyye
• El-İfsâh
• El-Unkûdu’z-Zevâhir fî Nazmi’l-Cevâhir
• Şerhu’ş-Şâfiye
• Risâle fî Beyâni Vadi’l-Mufredât
• Fâ’ide li-Tahkîki Lâmi’t-Ta’rîf
• Risâle mâ Ene Kultu
• Risâle fî’l-Hamd
• Risâle fî İlmi’l-Me’ânî
• Risâle fî Bahsi’l-Mufred
• Risâle fî’l-Fenni’s-Sânî min İlmihal-Beyân
• Tefsîru’l-Bakara ve Âli İmrân
• Risâle fî’l-İstişâre
• Mahbub-ül-Hamail fi keşif-il-mesail
• Tecrid-ül-Kelam
• Muhammediyye
• Risâle fî Hall Eşkâl el-Mu‘adil li’l-Mesîr (Ekuant Probleminin Çözümlenmesi Üzerine)
• Risâle fî Asl el-Hâric Yumkinu fî el-Sufliyyeyn (İç Gezegenlerde Eksantrik Kuralı, Eksantrik Varsayımın Diğer Gezegenlerde Olduğu Gibi İki İç Gezegen İçin de Kullanılabileceği Üzerine Risale)
• Fethiyye